Ooit

Heb je er ooit over nagedacht of ooit op het verleden of op de toekomst slaat? Nee? Vergelijk dan de volgende twee vragen eens:

Heb je ooit een kabinet horen vallen?
Zal een kabinet Balkenende ooit een termijn volledig uitdienen?

Los van het antwoord op deze min of meer retorische vragen, is het interessantste aan deze vragen de conclusie dat ooit zowel op het verleden als op de toekomst kan slaan. Van Dale geeft dit ook als betekenis: ‘Op enig moment, in de toekomst of in het verleden’.

Ooit is een lekker kneedbaar en onbepaald woord. Overal waar je behoefte hebt aan een zo vaag mogelijke bepaling van tijd – en die behoefte is er vaak – kun je ooit gebruiken. Het woord vindt dan ook gretig aftrek. Het lijkt wel dat het gebruik van een woord besmettelijker wordt naarmate het vager is. Tel maar eens hoe vaak ooit op een dag wordt gebruikt: ‘de 25 meest hilarische tv-momenten ooit‘, ‘het beste seizoen van Lost ooit‘, ‘McEnroe vindt Federer de beste ooit‘, ‘Windows 7 is de beste versie ooit‘.

In de zin ‘McEnroe vindt Federer de beste ooit’ lijkt ooit niet uitsluitend op het verleden te slaan, maar ook een voorspellende waarde te hebben. McEnroe zou best bedoeld kunnen hebben dat er na Federer nooit meer een betere tennisspeler zal zijn.

Het moest er ooit van komen dat het gebruik van ooit zou doorschieten en tot onzinnige uitspraken zou leiden. Zo hoorde ik iemand op de radio zeggen: ‘Als Nederland nu nog een gouden medaille wint, wordt dat de honderdste gouden medaille voor Nederland ooit.’ Hoe vaak in de tijd, verleden en toekomst, zal het voorkomen dat Nederland zijn honderdste gouden medaille wint? Exc3xa9n keer toch? Dat moment zal ongetwijfeld snel komen, dus ooit in deze zin is altijd waar, maar volkomen overbodig.

Zo ken ik er ook nog wel een paar: dit blogje is mijn honderdachtenzeventigste ooit, of vandaag mijn eerste ooit; Ireen Wxc3xbcst won vandaag haar tweede gouden medaille ooit; dit kabinet Balkenende was het vierde ooit. Beetje raar, niet? In Noord-Holland zeggen we dan in opperste verbazing: ‘Oit hee!’

Ooit is niet het irritantste woord ooit, maar zal er ooit een moment komen dat het niet meer als stopwoord wordt gebruikt? Ik denk het niet. Daarom krijgt de loze eind-ooit de dikste 7 ooit op de irrischaal.

Advertenties

Noes

De invloed van het Engels op het Nederlands beperkt zich niet meer tot een toenemend gebruik van leenwoorden. Er is een nieuwe vorm van het anglicisme bij gekomen, te weten het Engels uitspreken van Nederlandse woorden.

Op Radio 1 hebben vooral de vrouwelijke presentatoren het niet meer over nieuws, maar over noews of noes. Vanochtend opende Catrien Straatman de uitzending met: ‘het Radio 1 Journaal met het noes van 31 augustus.’ Ook Ghislaine Plag kan het woord nieuws niet normaal uitspreken. Zij heeft het over nioels.

Het is opmerkelijk dat juist nieuwspresentatoren zoveel moeite hebben met het uitspreken van nieuws. Het is volgens mij begonnen toen Weather News het weerbericht op Radio 1 ging verzorgen. Steevast wordt dat aangekondigd met: ‘En nu het weer van Wedder Noes.’ Radiogolven gaan door muren heen en zo heeft wedder noes zich via de FM in de hoofden van de radiopresentatoren genesteld. Het is besmettelijker dan de Mexicaanse griep en er zijn nog geen vaccins tegen ontwikkeld.

Het begint erop te lijken dat noes het noewe nieuws is. Ik pleit ervoor dat de farmaceutische industrie als de wiedeweerga Taminoes gaat ontwikkelen, want straks vallen we allemaal ten prooi aan de noewe uitspraak. Baat het noet dan schaadt het noet, dus ik ben benoewd of een 6 op de irrischaal kan bijdragen aan de vernoetiging van noes.

Niets is minder waar

Over de betekenis van veel gezegden denk je niet meer na. Je gebruikt ze gewoon. Heb je er ooit over nagedacht wat ‘in de aap gelogeerd’ letterlijk betekent? Dat hoeft ook niet, want een zegswijze heeft een vaststaande figuurlijke betekenis. Toch kan ik het niet helpen over sommige wel na te denken.

Afgelopen week hoorde ik een sportverslaggever op de radio zeggen: ‘Spanje dacht gemakkelijk te winnen van de Verenigde Staten, maar niets is minder waar.’ Dat bracht me even aan het twijfelen. Betekent niets is minder waar dat Spanje wel gemakkelijk zou kunnen winnen van de VS of juist niet?

Als niets minder waar is dan dat Spanje gemakkelijk zou kunnen winnen, is dus al het andere dan dat even waar of meer waar. De bewering die voor niets is minder waar komt, is dus niet waar. Het woord maar verraadde ook al dat er een tegenstelling aankwam.

Toch is het soms lastig om meervoudige ontkenningen te begrijpen. Over de nieuwskop ‘demonstratie tegen de afschaffing van het hoofddoekverbod’ moest ik ook even peinzen. Waren de demonstranten nu voor of tegen het dragen van een hoofddoek?

Ik zal niet ontkennen dat ik niet had verwacht geen irritaties te ontberen over niets is minder waar, maar niets is minder waar: niets minder dan 3 op de irrischaal is het niet waard.

Poll

Hoewel ik geen last van hooikoorts heb, ben ik wel allergisch voor pollen, of beter gezegd polls.

Ik begrijp dat journalisten bij iedere verkiezing graag willen weten wat men stemt, dus vragen ze bij de uitgang van stemlokalen aan kiezers wat ze hebben gestemd. En weer schiet een Nederlandse benaming voor dit fenomeen tekort.

Ik betwijfel of iemand jaren geleden nog heeft overwogen dit een postelectorale peiling te noemen, of een uitgangsenquxc3xaate, of bij ieder gebrek aan fantasie misschien een bevraging-bij-het-uitkomen-van-het-stemlokaal. Helaas. Het Engelse woord heeft het weer gewonnen. Als je nabij de woonmall het stemlokaal (dat gelukkig nog net geen voting office wordt genoemd) uitloopt word je al snel onderworpen aan een exit poll.

Waarom zou je een prachtig woord als peiling of enquxc3xaate gebruiken als je ook kunt kiezen voor het foeilelijke poll? Ik word hoorndol van woorden als poll en geef dit een 7 op de irrischoll.

Gastblog: Nep-r

Door Dick Feld

Een van mijn grootste irritaties is hoe mensen de rinwisselen voor een j. Je weet wel, dat aangeleerde spraakgebrek dat jetegenwoordig overal hoort. Of zoals zij zeggen: xe2x80x98dat aangeleejde spraakgebrek dat je tegenwoojdigoveral hoojt.xe2x80x99 Het is aangeleerd, want het is niet zo dat ze de r niet kxc3xb9nnenuitspreken. Ze zeggen immers wel xe2x80x98overalxe2x80x99 en xe2x80x98spraakgebrek’ met een gewone r.

Aanstellerij dus.

Het heet in de volksmond een Gooise r, maar volgens mij ishet een Amerikaanse r die ze nadoen. Omdat ze denken dat ze dan interessanterzijn, waarschijnlijk. Of ze spelen dat ze iemand van de televisie zijn. Of zespelen slechts dat ze xc3xademand zijn.

In het radioprogramma Kunststof hoorde ik mevrouw (Youp) van hetHek eerst gewoon praten, maar even later, toen het interview over haar nieuwe boekging, kon ze ineens de r niet meer nojmaaluit haar mond krijgen. Heel bizar.

Zodra ik iemand zo hoor praten luister ik al niet meer naarwat er gezegd wordt, maar denk ik steeds: wat een nepper met die nep-r! Ze moeten het natuurlijk helemaal zelf weten,maar ze steken anderen aan. Steeds vaker hoor je mensen praten met die nep-r en als je daar slecht tegen kunt, zoals ik, zet jesteedsvaker radio en televisie uit.

Het is zelfs al zo erg dat het me laatst opviel dat deceremoniemeester van de dodenherdenking op de Dam een gewone r had. Dus het normalebegint al uitzondering te worden. De nep-r krijgt van mij een 8 op de irrischaal.

Ontzettond

Doorgaans probeer ik geen kritiek te leveren op dialecten, want dat is wel erg gemakkelijk. Een dialect is streekgebonden en heeft met eigen regels en uitspraak nou eenmaal zijn eigen vorm. Ik luister graag naar dialecten: Limburgs, Brabants, Haags, Utrechts, Westfries, Twents, Amsterdams, noem maar op. Ik vind ze allemaal prachtig.

En toch. In de afgelopen maanden is er iets in mijn hoofd beginnen te pruttelen en langzaam is dit uitgegroeid tot een niet geringe irritatie. Exc3xa9n Amsterdamse uitspraak wordt sinds enige tijd zo vaak op radio en tv gebezigd dat ik er niet meer zonder lichte stuiptrekkingen naar kan luisteren: de -ond uitgang.

In een tv-reclame van 7-Up wordt beweerd dat het drankje dorstlessond en verfrissond is. Op zaterdagochtond gaat Nico Dijkshoorn ontzettond vroeg naar de Albert Kuyp om voor xc3xa9xc3xa9n achtonnegontig een enerverond pond peron te verslindon. Daar schrijft hij vervolgons een ontzettond mooi gedicht over, dat dan weer wel.

Ontzettond klinkt mooi rond, maar het voortduronde gebruik op radio en tv werkt irriterond. Hopond dat het niet terugkerond is, geef ik de Amsterdamse -ond een 4 op de irrischaal.

Dat klopt (De Wereldomroep)

De sprietvormige antennes op het dak van het gebouw van de Wereldomroep reikten als tentakels boven de boomtoppen uit om de verste uithoeken van de wereld te kunnen bereiken. De rust van het bos kon mijn lichte nervositeit niet bedaren. Ik geef niet iedere dag interviews.

Arie Bras van het programma Klare Taal had me vanwege de verkiezing van het irritantste woord van 2008 uitgenodigd om over irritaal te praten. Eenmaal in de studio was ik al minder nerveus en hebben we een zeer opgewekt en prettig gesprek gehad.

Ik weet nog van vroeger dat ik het vreselijk vond om mijn eigen stem terug te horen via een opname. Dat is niet veranderd. Ik vind mijn eigen stem niet mooi en ook sloom vanwege mijn brouw-r, dus toen ik het interview voor het eerst beluisterde liepen de kriebels van vroeger weer over mijn rug.

Maar dat is nog niet het ergste. Het ergste is dat ik ontdekte dat ik een stopwoord heb: "klopt", of "dat klopt". Wat een gruwel! Ik heb besloten het voordeel van het nadeel maar in te zien in plaats van alleen het nadeel. Dit was een uitgelezen kans om me eens hartgrondig aan mezelf te ergeren in plaats van aan anderen. Dat heb ik dan ook maar gedaan. Het heeft mijn verlegenheid iets afgezwakt.

U bent dus gewaarschuwd. De aflevering van Klare Taal vindt u hier. Het interview begint op ongeveer 1 minuut 20 vanaf het begin.

De irriscore gaat deze keer naar mezelf. Ik ben niet mild en geef mezelf een 9 op de irrischaal. Het interview is desondanks erg aardig geworden. Arie, bedankt.